✅ حسابداری ضایعات و زائدات؛ تفاوت و نحوه ثبت
🔷️ زائدات چیست؟
زائدات یا Scrap به باقی‌مانده، خرده‌ریز یا پسماند مواد حاصل از فرآیند تولید گفته می‌شود که معمولاً برای هدف اولیه تولید قابل استفاده نیست، اما ممکن است ارزش فروش یا بازیافت داشته باشد.
● مانند:
○ براده و تراشه حاصل از تراشکاری
○ تکه‌های فلز و ورق
○ خرده‌های چوب
○ باقی‌مانده یا دورریز مواد اولیه
🔻 انواع زائدات
🔹 ۱. زائدات عادی: زائداتی که با توجه به ماهیت فرآیند تولید و در شرایط عادی، قابل پیش‌بینی و انتظار است.
🔹 ۲. زائدات ناشی از شرایط یا تغییرات تولید: زائداتی که در نتیجه تغییر روش تولید، تغییر فرآیند یا شرایط خاص عملیاتی ایجاد می‌شود.
🔹 ۳. زائدات ناشی از عوامل غیرعادی: زائداتی که در اثر عواملی مانند مواد نامرغوب، خرابی غیرمتعارف ماشین‌آلات یا خطاهای غیرعادی ایجاد می‌شود.
⚠️ این تقسیم‌بندی، طبقه‌بندی الزام‌آور استانداردهای حسابداری ایران نیست و بیشتر در ادبیات حسابداری صنعتی کاربرد دارد.
🔷️ حسابداری زائدات :
نحوه ثبت زائدات به روش هزینه‌یابی، ارزش قابل بازیافت، ارتباط آن با سفارش خاص و رویه حسابداری واحد تجاری بستگی دارد.
🔹 الف) شناسایی در زمان فروش :
در برخی سیستم‌ها، تا زمان فروش، موجودی جداگانه‌ای برای زائدات شناسایی نمی‌شود و مبلغ حاصل از فروش هنگام فروش ثبت می‌گردد:
بانک / صندوق / حساب‌های دریافتنی بدهکار
سایر درآمدها / درآمد حاصل از فروش زائدات بستانکار
🔹 ب) شناسایی زائدات به خالص ارزش فروش :
اگر زائدات به عنوان موجودی شناسایی شود، ارزش خالص فروش آن می‌تواند در حساب‌ها منظور شود:
موجودی زائدات / پسماند مواد بدهکار
کنترل مواد / کنترل سربار ساخت بستانکار
● در این روش، ارزش خالص فروش زائدات موجب کاهش هزینه مواد یا سربار ساخت می‌شود.
🔹 ج) زائدات مربوط به سفارش خاص :
اگر زائدات مستقیماً به یک سفارش خاص مربوط باشد، ارزش خالص فروش آن می‌تواند از بهای تمام‌شده همان سفارش کسر شود:
موجودی زائدات / پسماند مواد بدهکار
کالای در جریان ساخت ـ سفارش خاص بستانکار
🔻 خالص ارزش فروش (NRV) :
خالص ارزش فروش عبارت است از مبلغ فروش برآوردی در روال عادی فعالیت، پس از کسر مخارج برآوردی تکمیل و مخارج لازم برای فروش.
🔷️ ضایعات چیست؟ ضایعات یا Spoilage به محصول یا واحدهایی از تولید گفته می‌شود که کیفیت یا مشخصات مورد انتظار محصول سالم را ندارند و نمی‌توان آنها را به عنوان محصول استاندارد عرضه کرد.
● مثال: از تولید ۱۰۰۰ قطعه، ۲۰ قطعه به علت نقص تولید قابل فروش به عنوان محصول سالم نیست؛ این ۲۰ قطعه می‌تواند مصداق ضایعات تولید باشد.
🔹 ضایعات عادی : ضایعاتی که با توجه به ماهیت فرآیند تولید و در شرایط عادی، قابل انتظار است.
● هزینه ضایعات عادی، حسب روش هزینه‌یابی و ارتباط آن با محصول یا سفارش، در بهای تمام‌شده تولید منظور می‌شود.
🔹 ضایعات غیرعادی : ضایعاتی که بیش از میزان عادی و مورد انتظار ایجاد می‌شود؛ مانند خرابی غیرمتعارف ماشین‌آلات، اشتباهات غیرعادی، استفاده نامناسب از مواد یا سایر عوامل غیرمتعارف.
⚠️ هزینه ضایعات غیرعادی نباید بدون بررسی در بهای تمام‌شده عادی محصولات سالم منظور شود.
🔷️ ثبت ضایعات مربوط به سفارش خاص :
اگر ضایعات عادی به یک سفارش خاص مربوط باشد و دارای ارزش خالص فروش باشد:
موجودی ضایعات بدهکار
کالای در جریان ساخت ـ سفارش خاص بستانکار
در این حالت، ارزش قابل بازیافت ضایعات موجب کاهش بهای تمام‌شده سفارش مربوط می‌شود.
🔷️ ثبت ضایعات غیرعادی :
بهای تمام‌شده ضایعات پس از کسر خالص ارزش فروش آن، به عنوان زیان یا هزینه ناشی از ضایعات غیرعادی شناسایی می‌شود:
موجودی ضایعات بدهکار
زیان ناشی از ضایعات غیرعادی بدهکار
کالای در جریان ساخت / کنترل تولید بستانکار
● زیان ضایعات غیرعادی = بهای تمام‌شده ضایعات − خالص ارزش فروش ضایعات
🔷️ تفاوت اصلی :
● زائدات = عمدتاً باقی‌مانده و دورریز مواد در فرآیند تولید
● ضایعات = عمدتاً محصول یا واحد تولیدی معیوب
🔷️ نکته : از نظر مالیاتی نیز طبق بند ۲۵ ماده ۱۴۸ قانون مالیات‌های مستقیم، ضایعات متعارف تولید در صورت رعایت شرایط قانونی، از هزینه‌های قابل قبول مالیاتی محسوب می‌شود. بنابراین میزان ضایعات و علت ایجاد آن باید با اسناد و مدارک مناسب قابل اثبات باشد.
